موزه‌های هوایی و هواپیماهای تاریخی ایران

حق نشر عکس BABAK TAGHVAEE

پیش از انقلاب دو موزه هوانوردی در ایران وجود داشت، یکی در محل منزل محمد امیر خاتمی، فرمانده اسبق نیروی هوایی و دیگری در قدیمی‌ترین آشیانه‌های هواپیما در فرودگاه قلعه مرغی.

این دو موزه در سال ۱۳۵۰ تاسیس شدند و بازدید از آنها محدود به دانش آموزان و دانشجویان بود و در مراسم خاص مثل روز نیروی هوایی، عموم مردم نیز می‌توانستند از آن بازدید کنند.

در جریان انقلاب هواپیماهای موزه قلعه مرغی به عنوان نماد حکومت سلطنتی مورد حمله و آسیب واقع شدند، از جمله نخستین هلیکوپتر ایران، یک فروند وستلند سیکورسکی ۵۵ که محمدرضا پهلوی شاه سابق ایران از آن استفاده می‌کرد، بشدت آسیب دید.

Image caption یک فروند هواپیمای ترابری دِهاویلند کانادا DHC-4 بیوِر (Beaver) که به علت قابلیت نشست و برخاست از باندهای کوتاه برای انتقال پرسنل سیا و همچنین پرسنل شناسایی ارتش ایران به سایت شنود الکترونیکی و رادیویی سیا در بهشهر استفاده می‌شد. این هواپیما به مرکز نمایشهای هوایی تهران منتقل شد و در سال‌های اول در وضعیت بسیار خوبی قرار داشت و حتی موتورهای آن در وضعیتی نگهداشته می‌شدند که بتوان آنها را برای بازدید کنندگان روشن کرد

این موزه ها پس از انقلاب بسته شدند تا زمانی که منصور ستاری به فرماندهی نیروی هوایی رسید و به دلیل علاقه‌ به تاریخ، دستور داد دفتر مطالعات و تحقیقات نیروی هوایی، هواپیماها را بازسازی کنند، اقلام موزه دوباره از انبارها بیرون آورده شوند و هر دو موزه بازگشایی شوند. این اتفاق در سال‌های ۱۳۷۱ و ۱۳۷۲ افتاد.

علاوه بر آن سه آشیانه تاریخی نیز که آلمانی ها و انگلیسی ها در سالهای ۱۳۰۳ تا ۱۳۰۷ ساخته بودند در میراث فرهنگی ثبت شدند. پس از کشته شدن منصور ستاری، حبیب بقایی جانشین او دستور تعطیلی موزه قلعه مرغی را داد و در سال ۱۳۷۸ موزه دوشان تپه هم بسته شد و بعدا هواپیماهای موزه قلعه‌مرغی به دوشان تپه منتقل شدند و تا به حال در همان‌جا نگهداری می‌شوند اما این موزه به روی عموم بسته است.

Image caption داخل دِهاویلند در سال ۱۳۸۳

اما پیش از آن در سال ۱۳۶۵ تنها موزه هوانوردی ایران در مرکز نمایشهای هوایی تهران، روبروی پارک ارم افتتاح شده بود که دارای مجموعه‌ای بی‌نظیری از قدیمی‌ترین هواپیماهای ایران بود. نخستین پرنده های موزه هواپیماهای سبک و سنگینی بودند که شرکت هواپیمایی آسمان (وابسته به بنیاد مستضعفان) به عنوان بخشی از بدهی خود به سازمان صنایع هوایی واگذار کرد؛ از این میان به هاک کامندر امیر عباس هویدا نخست وزیر سابق ایران می‌شود اشاره کرد.

همچنین یک فروند توربو کامندر هواپیمایی شهربانی، یک فروند پایپر ۲۲ متعلق به مدیر عامل شرکت ایر تاکسی و همسر اشرف پهلوی، یک فروند سی ۴۷ داکوتا سازمان هواشناسی کشور که سابقه حضور در عملیات نرماندی در جنگ جهانی دوم را داشت، یک فروند بمب افکن بی ۲۶ نیروی هوایی آمریکا که با آن رکورد گردش دور دنیا شکسته شده بود و در سال ۱۳۴۷ یا ۱۳۴۸ ایر تاکسی آن را به دلیل ارزش تاریخی‌اش خریداری کرده بود در این موزه وجود داشت.

Image caption همان هواپیمای دهاویلند که در سال ۱۳۸۷ پس از رنگ آمیزی و بازسازی بیرون و جدا کردن تجهیزات داخلی تبدیل به دفتر شرکت بیمه سینا شد

همچنین یک فروند DHC-۴ کریبو که برای نقل و انتقال پرسنل سیا از تهران به ایستگاه رادار و شنود سیا در بهشهر استفاده می‌شد و یک فروند DHC-۱ چیپ مانک تنها هواپیمای باقیمانده از این نوع در ایران نیز تحویل این کلکسیون شدند.

اوایل دهه ۱۳۷۰ ورود تمامی هواپیماهای سبک شرایک و توربو کامندر بازنشسته هوادریای ارتش به این محل آغاز شد. شامل سه فروند ایرو کامندر ۵۰۰ اس شرایک که در زمان جنگ ماموریت گشت دریایی، انتقال فرماندهان و پرسنل ارشد نیروی دریایی بین جزیره های سه گانه تنب کوچک و بزرگ و ابوموسی و سایر جزیره های خلیج فارس را برعهده داشتند به همراه دو فروند ایرو کامندر ۶۹۰ توربو.

سپس تنها فوکر ۲۷ نیروی هوادریا سپاه به این محل منتقل شد که هواپیمای مصادره ای شرکت مس سرچشمه بود و کابین آن هنوز تزئینات زیبای تاریخی شرکت مس سرچشمه را دارد.

Image caption سی-۴۷ داکوتا سازمان هواشناسی یکی از با ارزش‌ترین هواپیماهای موجود در ایران است. این هواپیمای تاریخی در سال ۱۹۴۴ ساخته و تحویل نیروی هوایی آمریکا شد و در عملیات ارباب (Operation Overlord) برای آزادسازی ساحل نرماندی در جنگ جهانی دوم استفاده شد. از این هواپیما برای تحقیقات هواشناسی بر فراز مناطق بیابانی ایران و همچنین بارور ساختن ابرها استفاده می‌‌شد و بعد از انقلاب به خواب ابدی فرو رفت

در سال ۱۳۸۷ هواپیماهای پهن پیکر به کلکسیون موزه اضافه شد که می‌شود گفت گل سر سبد موزه بودند. از این میان دو فروند بوئینگ ۷۲۷ با نام فلسطین و قدس هواپیماهای وی آی پی نیروی هوایی ارتش بودند که برای سفر مقامات و مسئولان عالی‌رتبه جمهوری اسلامی در سالهای بین ۱۳۶۵ تا ۱۳۷۸ استفاده می‌شدند.

این دو هواپیما پیش از انقلاب شهباز و میترا نام داشتند که به ترتیب هواپیماهای شخص شاه (پیش از خرید بوئینگ ۷۰۷ شاهین که بهزاد معزی به ایران بازگرداند) و هواپیمای خانواده سلطنتی بودند. شهباز پس از شاهین در سال ۱۳۵۶، برای پروازهای داخلی محمد رضا پهلوی استفاده می‌شد. این هواپیما قبلا هواپیمای شخصی مالک کمپانی فورد بوده و تزئینات منحصر به فردی دارد.

در کنار این دو فروند بوئینگ ۷۲۷، سه فروند بوئینگ ۷۳۷ سری ۲۸۶ سابق ایران ایر (هما) و دو فروند بوئینگ ۷۳۷ سری ۲۷۰ خطوط هوایی عراق (Iraqi Airways) که در دی ماه ۱۳۶۹ برای در امان بودن از گزند حملات متحدان در عملیات طوفان صحرا به ایران منتقل شده بودند نیز به این نمایشگاه آورده شدند. اهمیت این ۷۳۷ ها در این بود که تنها هواپیماهای باقیمانده از این شرکت عراقی هستند، زیرا سایر پرنده‌های این شرکت یا در عراق بمباران یا اوراق شدند و آنهایی هم که به اردن برده شدند مصادره شده و اوراق شدند.

چرا تنها موزه فعال هوانوردی کشور تعطیل شد

Image caption تنها فروند باقیمانده از شش فروند دِهاویلند کانادا DHC-۱ چیپ مانک (Chipmunk) باشگاه خلبانی شاهنشاهی ایران که در سال ۱۳۲۹ ساخته شدند و در سال ۱۳۳۵ به خدمت این باشگاه درآمدند. این هواپیما با رنگ نارنجی و سیاه در ردیف هواپیماهای موجود در نمایشگاه در سال ۱۳۸۹ دیده می‌شود

در سالهای ۱۳۸۷ و ۱۳۸۸ شمسی سازمان صنایع هوایی تصمیم گرفت از این نمایشگاه برای درآمدزایی استفاده کند، به هواپیماهای تاریخی رنگ‌های غیر طبیعی و ناملموس سبز روشن، قرمز و نارنجی زدند (منجمله کریبو سیا) و آنها را به آژانسهای هواپیمایی و شرکت بیمه اجاره داده تا در آنها دفتر کار بزنند، بدنه هواپیماها را بخصوص داکوتایی که سابقه حضور در نبرد نورماندی در جنگ جهانی دوم را داشت (زمانی که در خدمت نیروی هوایی آمریکا بود) بریدند تا کولر گازی و توالت در آنها نصب کنند، صندلی‌هایشان را جدا کردند و تجهیزات با ارزش درونشان را تکه تکه کردند و دور ریختند و داخلشان را کاشی‌کاری کردند برای تبدیل به دفتر کار.

Image caption هواپیمای منحصربفرد بونیگ ۷۲۷ شهباز یا قدس که قطعاتش پیاده شده و آماده فروش است و سرنوشت نامعلومی در انتظار آن است

از این کار سود چندانی عاید نشد، بنابراین در تاریخ ۱۱ آبان ۱۳۹۰ تصمیم گرفته شد در این محل کلنگ پارک فناوری کهکشان زده شود.

اما در نهایت در ژانویه ۲۰۱۵، موزه یا نمایشگاه تعطیل و درهایش به روی عموم بسته شد، سه فروند بوئینگ ۷۳۷ تاریخی اوراق و بین ۳۰ تا ۸۰ میلیون تومان فروخته شدند.

بر اساس تصاویر ماهواره‌ای در ماه ژوئیه امثال هواپیمای قدس (شهباز سابق) دِمونتاژ شده و به گفته شاهدان عینی بالهای آن اخیرا بریده شده است. گفته می‌شود سازمان صنایع هوایی قصد فروش آن را برای تبدیل شدن به رستوران دارد.

Image caption داخل بوئینگ ۷۲۷ شهباز یا قدس که شاه سابق ایران و بعد مقامات عالی‌رتبه جمهوری تا سال ۱۳۷۸ از آن استفاده می‌کردند و از سال ۱۳۸۷ در نمایشگاه هوایی به نمایش عمومی در آمد

با حذف این هواپیماها از محوطه نمایشگاه، جا برای ساخت مجتمع یا پارک فناوری کهکشان باز می‌شود، مرکزی با دفاتر اداری برای فروش و اجاره به شرکت‌های هواپیمایی داخلی و خارجی.

در ایران فعلا فقط یک موزه هوایی دیگر در محل ستاد نیروی هوایی باقی است که فعلا به روی عموم بسته و نیمه تعطیل است و بازدید آن محدود به پرسنل، دانش‌آموزان و دانشجویان است و علاقه‌مندان برای بازدید باید وقت قبلی بگیرند.

Image caption یکی از دو فروند بوئینگ ۷۳۷ شرکت هواپیمایی عراق که در دی ماه سال ۱۳۶۹ برای در امان ماندن از گزند حملات هوایی متحدان به ایران منتقل شد و سپس به خدمت شرکت هواپیمایی ایران ایر (هما) در آمد و در نهایت در سال ۱۳۸۷ به نمایشگاه هوایی تهران منتقل شد. این هواپیما در دی ماه سال ۱۳۹۴ در همین محل اوراق شد
Image caption نخستین بوئینگ ۷۳۷ هواپیمایی ملی ایران که در تاریخ ۱۱ تیر ماه ۱۳۵۰ تحویل ایران شد و بیستون نام‌ گرفت. این هواپیما نخستین جت منطقه‌ای کوتاه‌برد ایران بود. این هواپیما در سال ۱۳۸۷ به محوطه نمایشگاه منتقل و در دی ماه سال ۱۳۹۴ اوراق شد
Image caption نخستین هلیکوپتر ایران، یک فروند وستلند سیکورسکی ۵۵ که محمدرضا پهلوی شاه سابق ایران از آن استفاده می‌کرد
Image caption همان هلی‌کوپتر و آسیب‌هایی که در جریان انقلاب به آن وارد شد
Image caption داخل همان هلی‌کوپتر
Image caption هواپیمای ایلیوشین ۱۴ در موزه ستاد نیروی هوایی ایران. این هواپیما در دهه ۱۳۳۰ شمسی از سوی شوروی سابق به شاه سابق ایران هدیه داده شد اما شاه ایران از آن استفاده نکرد و در نهایت آن به فرمانده نیروی هوایی، محمد خاتمی واگذار کرد
Image caption قدیمی‌ترین هواپیمای ایران، دِهاویلند دی اچ.۸۲آ تایگرموث که در کارخانجات هواپیماسازی شهباز در فرودگاه دوشان تپه در سال ۱۳۱۹ ساخته شد. این هواپیما در سال ۱۳۹۰ به موزه ستاد نیروی هوایی منتقل و بصورتی غیر تخصصی بازسازی شده است

موضوعات مرتبط